در حاليكه در موزه قدم مي زدم يك سنگ بزرگ با دستخطي قديمي توجهم را به خود جلب كرد. طبق گفته راهنما اين سنگ بين دو مرز آشوريا و اوراتور(ارمنستان)، نُه هزار سال قبل از بناي تخت جمشيد قرار داده شده بود. اين سنگ{ كيله شين} نام دارد. نام شهر اُشنو با خط ميخي روي سنگ حك شده است. من كنجكاو شدم كه بيشتر در مورد اين شهر بدانم. حالا من آنرا از جنبه هاي جغرافياي ، تاريخي و اجتماعي توضيح مي دهم .

اشنويه در جنوب غربي آذزبايجان غربي ، بين سه كشور ايران ، عراق و تركيه واقع شده با طول جغرافيايي 45 درجه و 6 دقيقه و عرض 37 درجه و 2 دقيقه و 30 ثانيه واختلاف ساعت آن با تهران 20 دقيقه و 12 ثانيه است و با مركز استان 71 كيلومتر فاصله دارد. ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 5080 فوت معادل 1524 متر است و مساحت كل منطقه اشنويه 64 كيلومتر مربع است. در شمالغربي اشنويه دو قله بنام رندوله (با ارتفاع 6000 پا ) و بابوله در روبروي هم قرار دارند و مشرف به شهر اشنويه مي باشند. اين دوقله دارايي يخچالهاي  طبيعي دره اي هستند. اشنويه داراي مطبوع ترين آب و هواي منطقه آذربايجان غربي است سرد و مرطوب كوهستاني بوده وداراي زمستانهاي سرد و طولاني و تابستانهاي معتدل مي باشد.حداكثر درجه حرارت درتابستان 6/40 درجه سانتيگراد و حداقل درجه حرارت 5/14 درجه مشاهده شده. گرمترين و سردترين محل،به ترتيب نالوس وگلاز مي باشد. ميزان بارندگي ساليانه440/5 ميليمتر و درجه رطوبت 5/2 درصد در سال مي باشد. اشنويه منطقه باد خيز مي باشد از جمله باد شمال (شه مال) ، باد زريان ، باد قبله و باد سلماس .

گادر،كاني رش،گلاز چاي (روبار) و گردكاشان از جمله رودخانه هاي واقع در اشنويه اند كه بزرگترين آن رودخانه گادر به طول 100 كيلومتر است كه در كتاب هاي تاريخي به نام رود كدير مشهور است. سلطان مصطفي(كاني باد)،پير رش،باد كاني شيخ رش،كاني پوليه (آب آن از زير شكاف سنگها مي جوشد و بعد از جريان پيدا كردن تبديل به سنگهاي كوچك آهكي مي گردد)،كاني گراو،كاني سپي،كاني مرگور،سه كاني،عين الروم و ... از جمله چشمه هاي معدني اشنويه هستند كه مردم براي علاج بيماري رماتيسم و امراض پوستي از آنها استفاده مي كنند كه معروفترين آنها كاني گراو است كه در يكي از باغهاي اطراف اشنويه واقع است در هنگام اشغال اين منطقه توسط روسها دورتادور آنرا ديوار كشيده بودند. كلاً 218 چشمه در اين شهر وجود دارد. و 11 جويبار در مركز شهر جريان دارد. اطراف اشنويه را باغهاي ميوه فراگرفته مانند گردو،بادام و انگور (كه مورد توجه سياح معروف عرب ابن هوقل نيز قرار گرفته است) حمدالله مستوفي و ياقوت حموي از باغهاي اين شهر تعاريف زياديي نموده اند. مهمترين محصول صادراتي آن گندم و گيلاس است.(طوريكه آنرا شهر گيلاس ناميده اند) توتون اشنويه دارايي معروفيت خاص است كه دارايي ساقه كوتاه و برگهاي پهن است و به توتون كردي معروف است. داراي منابع زيرزميني دست نخورده از قبل نفت در است دنباله رگه هاي نفتي كركوك مي باشد  در چشمه كاني چاورش روي آب را ماده اي چربي فراگرفته كه مردم در گذشته از اين در چراغ مي ريختند. برده زرد(سنگ زرد)،سنگ‌آهن،مرمر و سنگ هاي آهكي از جمله سنگهايي است كه در اشنويه به فراواني يافت مي شود.  اشنويه از نظر تاريخي يكي از بزرگترين شهرهاي كردستان بوده،قدمت آن زيادتر از سه هزار سال مي باشد در سيزده قرن قبل از ميلاد مسيح شهري آباد و پر جمعيت بوده و با حدود 400هزار نفر جمعيت داشته و دارايي چهار دروازه بود كه هر كدام به صورت قلعه مستحكم در چهار قسمت شهر قرار داشته اند. دروازة قلاتوك (قلعه) در شمالغرب،روستاي آسناوه (حسن آباد فعلي) در جنوب، گردكشان در شمال شرق و ركاباد در بالاي جادة اشنويه – نقده قرار دارد. بعضي ها عقيده دارند كه اشنويه در قديم به علت حضور ملكه صبا به نام شهر صبا حروف بوده نام شهر اشنويه به نام {اُشنو} در سنگ كيله شين(Kelichin) به خط ميخي منقوش است. نام هاي قديمي شهر آشنو (از زبان كلداني)،عشنو،شنو،اشنو به معني قلعه،برج،بارو،سنگر و حصار است.ولي به عقيدة برخي مورخان اشنويه در اصل (اُشنه) بوده كه به معناي گياه خوشبو است و به فارسي آن گياه را {دواله} گويند كه بر درخت صنوبر و گردو ميپچد. دركتيبه كوروش از ايالت (اشنوناك) كه همان اشنو است نام برده شده كه خواجگذار كوروش بوده اند. از نظر تاريخي سابقه اين ناحيه به قبل از مادها مي رسد. اقوامي چون لولوبيان،آشوريها،اورارتوها و مادها در اين منطقه سكونت داشته اند. اين شهر در طول تاريخ،جولانگاه جنگ و گريزهاي زيادي بوده است از جمله بارها ميان عثمانيان و روسها كشتارهاي وسيعي در اين منطقه صورت گرفته است. در سال 1320 هـ .ق زلزله بزرگي شهر را تكان داده و خسارتهاي مالي و جاني سنگين به باد آورد به طوريكه تقريباً شهر از بين رفت در سال 1909 ميلادي عثمانيها اشنويه را تسخير نمودند و در حد وسيعي كشتار نمودند. به علت جنگ روسها و عثمانيها در اين نواحي زيان زيادي به جان و مال مردم وارد شد. پس از روسها نوبت جيلوها (شاخه اي از آشوريها) رسيد كه به شهر هجوم آورده و حتي به زنان و كودكان نيز رحم نكرند. به دنبال جنگ جيلوها و روسها،قحطي بزرگي پديد آمد. به علت مرگ و مير زياد، مردم از فرط گرسنگي به طرف عراق (موصل و كركوك) حركت كردند و چون مصادف با زمستان بود آب و هواي نامساعد و برف فراروان سبب شد كه عده زيادي در راه تلف شدند و فقط چند خانوار جان سالم به در براند و فقط چند صد نفر باقي ماندند. اشنويه آثار باستاني بسياري از جمله قريد روستاي بمزورتي (داري 120 هزار نفر جمعيت بوده و اسم آن در اصل بي دين زورتي به معني موقوفه يا بخشيده شده به زبان آشوري مي باشد. كليساي دارالعلماي مسيحي در اين منطقه بوده مار ابراهم اُسقف بزرگ اين منطقه بوده آثار گورستان مسحيان در اين محل باقي مانده اند)،دنخه،تپه ده شمس،تپه حسن چشمه گل،تپه نرزيوه،چهاربت،تپه گرد ملااحمد،قلعه توك،تپه حسن آباد و سنگ كله شين .

سنگ كيله شين(Kelichin) در جنوب غربي اشنويه در مرز ايران و عراق واقع شده است. سنگ كيله شين سنگي است بزرگ آبي به ارتفاع 170 سانتي متر كه كتيبه اي به دو زبان اوراتويي وآرشوري در آن وجود دارد و متعلق به قرن هشتم پيش از ميلاد است متن اوراتويي از ايشيونيا (814 سال پيش از ميلاد) پادشاه اورارتو است و سمت چپ همان متن به زبان آشوري است در كتاب (المنجد،تاريخ آشور،كتاب كشيش هاي ريش قرمز) در مورد كله شين چنين نوشته اند : (معني لغوي كله شين ستوني به رنگ آبي است و به عبارت است از سنگ كوچكي به صورت مكعب مستطيل يا استوانه در كنار قبر و يا بالاي سراموالت نصب مي نمايند.)  اين سنگ از نظر جغرافيايي اهميت دارد از مركز تقسيم خوردن آبراهه هاي كوههاي مرزي بوده كه (مقيم العياهي) گفته مي شود به قول نويسنده مشهور كلداني قدمت اين سنگ  900سال قبل از بنا نهادن تخت جمشيد مي باشد در آن اسم سه شهر (ورمي،شنو،نيرگي)آمده است نخستين كسي كه اين لوحه را به دنيا معرفي نمود شولش باستانشناس آلماني بود. اشنويه داراي اماكن متبركه : شيخ عبدالعزيز،سلطان مصطفي،سيدتاج الدين،(حمدالله مستوفي او را از فقيه هاي بزرگ خوانده)،حاج شيخ اسماعيل برزنجي،خليفه ملاخضر و خليفه ملاشفيع ... و مشاهير و عرفا از جمله : علي بن شيخ حامد اشنويي و احمد كور(معروف به شيخ احمد عاشق) مي باشد. اشنويه داراي 79 روستا و جمعيت كل 62 هزار مي باشد زبان مردم اشنويه كُردي سوراني مي باشد مردم لباس كُردي مي پوشند دين مردم اين منطقه اسلام و مذهب اكثريت شافعي مي باشد. سخت اعتقادات مذهبي دارند و آئين هاي مذهبي با جلوه خاص برگزار مي گردد. چهار ايل و عشيره عمده در منطقه اشنويه وجود دارد : زرزا،مامش،هركي و سادات مهمترين كار مردم كشاورزي و دامداري مي باشد. اسم معمول آن امروزه اشنويه است. در زبان محلي همان شنو است. اشنويه شهري زيبا، باشكوه و تاريخي است. از نظر جغرافيايي داراي موقعيت مهم نظامي است زيرا بين سه كشور واقع است. از آنجا كه اشنويه محل زندگي مسيحيان بوده (در قرن پنجم بعد از ميلاد) عتيقه هاي زيادي كه متعلق به آنهاست در اين منطقه پيدا شده كه اكنون در موزه هاي سراسر دنيا نگهداري مي شوند. اشنويه داراي مزيتهاي فراوان تاريخي، اقتصادي و طبيعي است كه مسافران بسياري را به خود جلب مي كند. در پايان شما را دعوت مي كنم كه از شهر من ديدن كنيد.

** اين مطالب برگرفته شده از جغرافي اشنويه توسط آقاي طه زاده مي باشد. **

نرمين شير عليزاده